Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ierstalig waarschuwingsbord

Iers-Gaelisch (Gaeilge), meestal gewoon Iers genoemd, is een Keltische taal die gesproken wordt in Ierland.

Het Primitief Iers is bekend uit de vijfde en zesde eeuw door inscripties in het Ogham-alfabet. Vanaf de zesde eeuw zijn er Oud-Ierse glossaria, en vanaf 700 een rijke literatuur.

Vanaf de zeventiende eeuw werd de taal teruggedrongen door het Engels.

De taal heeft in Ierland een beschermde positie: het is de eerste officiële taal van het land, al hebben slechts weinigen haar als moedertaal.

Momenteel beleeft het Iers een heropleving. De taal wordt op school opnieuw onderwezen in de hele Ierse Republiek. Als eerste taal fungeert het Iers met name in het westen van het eiland. Deze "Gaeltacht regions" liggen met name in de graafschappen Donegal, Mayo, Galway en Kerry. In heel de republiek wordt ook de bewegwijzering in de twee talen aangeduid. In delen van het schiereiland Dingle - en bij uitbreiding in de hele Gaeltacht - zelfs uitsluitend in het Iers. Het hiernaast afgebeelde bord werd in Galway aangetroffen (zoals voor een goed verstaander leesbaar is).

TG4 (TG Ceathair; IPA: /tiː dʒiː kʲahəɾʲ/) is een Ierse nationale televisiezender die voornamelijk (vrijwel uitsluitend) in het Iers uitzendt.

Iers werd in juni 2005 tot één van de officiële talen van de Europese Unie aanvaard, met ingang van 1 januari 2007.

[bewerk] Letters

Traditioneel worden de letters naar bomen en struiken genoemd. De namen zijn:

[bewerk] Medeklinkers

Iedere medeklinker kan velaar ('broad') en palataal ('slender') worden uitgesproken. Voorbeelden van slender medeklinkers in het Nederlands zijn sj in sjonge en gn in signaal. In het Iers kan iedere medeklinker slender zijn.
Staan er meerdere medeklinkers achter elkaar, dan zijn ze gezamenlijk broad of slender. In de orthografie van het Modern-Iers wordt dit aangegeven door een i of e (maar niet ae) voor of achter een medeklinker of groep medeklinkers te plaatsen; Dan worden die medeklinkers slender uitgesproken.
Voorbeeld: het woord baile heeft een broad b en een slender l. De uitspraak is /bɑl^jə/ (of balle, uitgesproken door een Spanjaard).
De medeklinkers zijn: b, c (uitspraak k), d, f, g, l, m, n, p, r, s, t.

[bewerk] Mutaties

[bewerk] Lenitie en eclipsis

Afhankelijk van de grammaticale omstandigheden kan de beginletter van een woord veranderen. Er zijn twee soorten consonantmutaties, die meestal lenitie (ook wel aspiratie) en eclipsis (of nasalering) worden genoemd.

Lenitie wordt geschreven door een h achter de letter te zetten, of (in het Ierse lettertype) met een punt boven de letter. De spelling ts is hierop een uitzondering.

Eclipsis wordt geschreven door de werkelijke klank vóór de oorspronkelijke letter te zetten.

Voorbeeld:

• Ongemuteerd: baile, uitspraak /bɑl^jə/, balje
• Lenitie: bhaile, uitspraak /wɑl^jə/, walje
• Eclipsis: mbaile, uitspraak /mɑl^jə/, malje

Begint een woord met lenitie of eclipsis, dan zoekt men in het woordenboek onder de radikaal.

In het geval van een hoofdletter wordt de eclipsis voor de hoofdletter geschreven. Voorbeeld: i gCorcaigh (in Cork).

[bewerk] Woorden die met een klinker beginnen

Begint een woord met een klinker, dan is het mogelijk dat er een h, t of n aan voorafgaat. Bijvoorbeeld: an t-aingeal (de engel). Dankzij het koppelteken ziet de lezer meteen dat er een letter extra staat en dat hij onder aingeal in het woordenboek moet kijken. Begint het woord met een hoofdletter, dan vervalt het koppelteken, bijvoorbeeld Poblacht na hÉireann (Republiek Ierland).

[bewerk] Zie ook

Zie de Iers-Gaelische uitgave van Wikipedia.

• De Nederlandse pagina in de Vicipéid.
• Wikibooks geeft in het Engels een indruk van vocabulaire en grammatica.

[bewerk] Externe links

• Website voor TG4
• Gramadach na Gaeilge (de)