Pryncypat (od łac. princeps civium Romanorum) - forma władzy w okresie Cesarstwa Rzymskiego wprowadzona po 27 r. p.n.e. przez Oktawiana Augusta. Skupiała władzę w rękach jednostki, przy pozorach zachowania instytucji republikańskich.

Ustrój ten został wprowadzony przez Oktawiana Augusta. Opierając się na ideologii republiki i zachowując większość dawnych instytucji państwowych, skupił on w swoich rękach całą władzę wojskową i cywilną. Pryncypat był formą sprawowania władzy przez pierwszego obywatela republiki princepsa (cesarza), skupiającego władzę jako imperator, princeps senatus, prokonsul zarządzający 18 prowincjami, najwyższy kapłan, trybun ludowy i cenzor ustalający listy senatorów. Pryncypat nie był dziedziczny, ale władca miał możliwość wyznaczenia swego następcy. Pryncypat trwał w Rzymie aż do rządów Dioklecjana.

Cesarze okresu pryncypatu:

• • Dynastia julijsko-klaudyjska
• Oktawian August
• Tyberiusz
• Kaligula
• Klaudiusz
• Neron

• • Lata 68-69
• Galba
• Othon
• Witeliusz

• • Dynastia flawijska (Flawiuszy)
• Wespazjan
• Tytus
• Domicjan

• • Dynastia Antoninów
• Nerwa
• Trajan
• Hadrian
• Antonin Pius
• Marek Aureliusz (początkowo wraz z Lucjuszem Werusem)
• Kommodus

• • Okres przed Sewerami
• Pertynaks
• Didiusz Julian (W tym czasie cesarzami ogłaszają się również Pescenniusz Niger, Septymiusz Sewer oraz Klodiusz Albin)

• • Dynastia Sewerów
• Septymiusz Sewer
• Karakalla (początkowo wraz z Getą)

• • Obalenie Karakalli
• Makrinus

• • Dynastia Sewerów
• Heliogabal
• Aleksander Sewer

Następnie cesarzem poprzez zamach stanu został Maksymin Trak, po nim Gordian I i jego syn Gordian II. Przez pół wieku cesarzami ogłaszało się samowolnie wielu wpływowych ludzi, większość z nich nigdy nawet nie była w Rzymie. Proceder ten osłabiał i rozbijał wewnętrznie Rzym aż do czasów Dioklecjana i jego prób wzmocnienia autorytetu władzy, owocujących dominatem - najpierw wprowadzeniem tetrarchii, a po śmierci Dioklecjana monarchii cesarskiej.